Scherpel vlet: elegant en voorbeeldig

Nog geen halve eeuw geleden waren bijna alle pleziervaartuigen van hout. Staal was voor de beroepsvaart en iets anders was er niet. Tegenwoordig is een houten boot een bijzonderheid en vooral iets voor de liefhebbers. Maar met het uitsterven van de houten bootjes dreigde ook het benodigde vakmanschap te verdwijnen. In Loosdrecht is de Scherpel Jachtwerf één van de laatste Nederlandse plaatsen waar houten vletten worden gebouwd en waar liefhebbers leren hoe je zelf een houten sloep of vlet bouwt.

Onderhoud

Hout is onderhoud, is een veelgehoord verkoopargument voor kunststof boten. En dat is natuurlijk waar, want hout heeft de onbedwingbare neiging tot rotten als het langere tijd met water in aanraking komt. Dus zul je beschermende en verzorgende maatregelen moeten nemen, zoals schuren en lakken, en dat zijn niet echt de meest favoriete bezigheden van de moderne watersporter. Toch zullen veel boten-liefhebbers elkaar, als er een houten Scherpel vlet voorbij vaart, aanstoten en het bewonderend nakijken. Want hout heeft onmiskenbaar een mooie authentieke en ambachtelijke uitstraling.

100 jaar

De Scherpel Jachtwerf in Loosdrecht bouwt al sinds 1930, dus bijna 100 jaar op dezelfde manier houten boten. De opa van Tries Scherpel, die tegenwoordig samen met haar partner Hans Resoort de werf runt, begon in 1930 in de Zaanstreek roei- en zeilboten te bouwen. Later vestigde Scherpel sr. zich aan de Loosdrechtse Plassen. Zijn zoon Kees ging kort voor de Tweede Wereldoorlog bij zijn vader op de werf werken en hij heeft zichzelf in de avonduren de technische achtergrond voor het betere jachtbouwwerk aangeleerd. In de vijftiger jaren maakte hij vooral hechthouten speedbootjes en zeilboten, waaronder de kleine en vergrote (16m2) BM’s, Pampussen en Valken.

Scherpel vlet

Grote bekendheid kreeg de werf echter door de ontwikkeling van een, door Kees Scherpel in 1956 zelf ontwikkelde, overnaadse vlet, die door klanten Scherpel vlet werd genoemd. Omdat het een arbeidsintensieve boot is (ongeveer één manjaar per boot), konden de kleine werf er maar één of twee per jaar bouwen. Er zijn er tot nu toe maar 76 gebouwd (op een totaal van 244 geproduceerde boten sinds 1930) en dat maakt elke Scherpel vlet tot een uniek product. Van alle boten worden zoveel mogelijk gegevens bewaard en de bouw van de nieuwe vletten wordt voor de nieuwe eigenaars in een uitgebreid fotoboek vastgelegd.

Bootbouwschool

Toch is het bouwen van vletten niet de enige activiteit van Patricia en Hans met hun werknemers. Zij runnen daarnaast ook een bootbouw-school. Hiernaast beheren zij de jachthaven achter de werf en verzorgen het onderhoud en de winterstalling voor ongeveer 50 houten sloepen en vletten. Dat betekent dat de boten, tegen beperkte kosten, regelmatig een aantal nieuwe laklagen krijgen Dat gebeurt natuurlijk nadat de oude vakkundig zijn afgeschuurd.

Meer zeeg

De Scherpel vlet was oorspronkelijk veel kleiner en had minder gangen. Omdat het model was afgeleid van een roeiboot had de vlet veel meer zeeg om de roeidollen laag te kunnen plaatsen. Kenmerkend van een vlet is de goede wendbaarheid. Dit omdat de roeivlet werd gebruikt om landvasten van grotere schepen over te brengen. Het huidige ontwerp is meegegroeid met de wensen van de watersporters. De vlet is 7.50 m lang en 2.50 m breed en telt negen gangen per kant. Tegenwoordig is de zeeg gematigd en de boot is aan de achterzijde breder. Hierdoor ontstaat veel drijfvermogen achterin, waar de meeste mensen aan boord zitten.

Massief

De Scherpel vlet is vervaardigd van voornamelijk massief hout en alleen onder de dekken en de motorkist is hechthout gebruikt. Het met de hand maken van een vlet is een ambachtelijk en arbeidsintensief werk, wat blijkt uit de uitgebreide beschrijving van de bouw. Deze begint met het leggen van de 4 cm dikke iroko kielbalk op een vaste mal. Die zorgt ervoor, dat de juiste lijnen bij de bouw van de vlet worden aangehouden. Daarna bevestigen de bootbouwers de mahonie spiegel en steven op de kielbalk en verstevigen deze met een kniestuk. Voor het vastzetten van de eerste mahonie gang (2,5 cm dik en 25 cm breed op het breedste punt) op de kielbalk, gebruikt Scherpel rvs schroeven. Dan plaatsen ze de volgende drie gangen 2 cm overnaads en verlijmen ze met rubber compound. Ook gebruiken ze koperen klinknagels.

Buikstukken

Daarna worden de mahonie buikstukken geplaatst en worden gangen en buikstukken behandeld met twee componenten lak. Dan worden de volgende vier gangen vastgeklonken. De laatste gang is bepalend voor de zeeg, de lijn van de vlet. In overleg met de eigenaar kan deze iets worden aangepast. De 45 spanten van Amerikaans wit eiken (vrijwel zonder knoesten) worden gedurende vier uur gestoomd in een stoomkist en dan zijn ze zo buigzaam als spaghetti. Ze worden om de juiste vorm aan te nemen in de romp vastgezet met lijmtangen. Als ze een nacht hebben kunnen drogen en uitharden, worden ze uit de romp gehaald, geschuurd en gelakt met zes lagen tweecomponenten lak plus UV bestendige Epifanes bootlak.

Kimkielen

Hierna worden de spanten weer in de Scherpel vlet geplaatst, op de eerste gang geschroefd, op de huid vastgeklonken en op maat gezaagd. Dan wordt, als de dekweger aan de binnenzijde is geschroefd, de vlet omgekeerd en worden de mahonie kimkielen en loefbijter gemonteerd. Ook wordt de mahonie scheg, waarin de schroefaskoker is gefreesd, passend gemaakt. Onder de waterlijn wordt het geheel in de epoxy primer en coating gezet en boven de waterlijn in de twee componentenlak. Als de vlet weer is omgedraaid, worden de 8 cm dikke motorfundatie met bodem (tegen het lekken van olie in de bilge) en de scheg aangebracht. Ook de eiken dekspanten en dekwegers worden geplaatst en de rondingen van de kuiprand worden bepaald.

Mahonie

Het onderdek, de vloervoetlijsten, de blokroosters en de tankfundatie onder het voordek zijn daarna aan de beurt. De stuurcilinder wordt aan de spiegel bevestigd en de uitsparing voor de helmstok uitgezaagd. De motorkist heeft een hechthouten basis en is met mahonie schrootjes bekleed. De deksel is voorzien van teakhout met essen biezen. Aan de binnenzijde wordt loodhoudend isolatiemateriaal aangebracht. De dekken bestaan uit één cm dik teak en mahonie en dit wordt gemonteerd nadat er een mahonie potdeksel rondom is aangelegd. De kuiprand is van 16 mm dik mahonie.

Roerflap

De teakhouten banken zijn drie centimeter dik en kunnen naar de wens van de klant worden aangepast. Voor de schotten bij het voor en achterdek worden mahonie schroten gebruikt en voor het roer wordt een eiken kern met mahonie wangen aan weerszijden toegepast. Dat roer heeft een bijzonder systeem, dat van sleepboten is afgekeken. Aan de achterzijde is een flap is bevestigd, die als het roer uitslaat extra opzij gaat. Hierdoor kan bij een roeruitslag van 45 graden per kant 90 graden roerhoek van de flap worden verkregen, wat de wendbaarheid enorm verbetert.

Laklagen

De bouw van de Scherpel vlet neemt, als er twee mensen aan werken, ongeveer vijf maanden in beslag. In de zesde en laatste maand wordt de vlet afgewerkt en dan moet elk stofje worden vermeden. In totaal worden negen lagen lak op de sloep verwerkt: zeven lagen tweecomponenten Epifanes PP-lak en twee tot drie lagen Epifanes bootlak. Het beslag is van verbronsd messing, maar kan op verzoek ook verguld worden. De rvs brandstoftank heeft een inhoud van 70 liter en de accucapaciteit is 70 AH.

Diesel

Voor de voortstuwing is een Yanmar 3GM30 driecilinder dieselmotor met een vermogen van 20 kW (27 pk) verantwoordelijk. Deze is via een Scatra homokinetische koppeling en stuwdruklager verbonden met de 30 mm dikke rvs schroefas. De rechtsdraaiende bronzen Vetus schroef heeft een diameter van 15 inch en een spoed van 13 inch. Tot slot de elektrische bilgepomp. Deze heeft een capaciteit van 25 liter per minuut. Het hoeft geen verder betoog dat de constructie van de Scherpelvlet als buitengewoon goed en degelijk is beoordeeld.

Aanpasbaar

De instap in de boot is tamelijk hoog, 80 cm, maar er kan natuurlijk ook op de banken (kussens) worden gestapt. Als dat een bezwaar is kan er door de werf op verzoek natuurlijk een opstaptrede worden geplaatst. De ergonomie van de zitplaatsen is goed. Om te beginnen met de bestuurdersplaats, deze bevindt zich aan de bakboordkant. In de geteste Scherpel vlet is deze voorzien van een mooie en goedzittende draaibare stoel, die op de hoek van de dwarsbank in het midden van de boot achter de motorkist is geplaatst. De duidelijke meters zijn in de schuine zijde van de motorkist gemonteerd en daardoor prima af te lezen. Er is voldoende ruimte voor de voeten en de rugleuning is comfortabel. De gashandle is met een prachtige houten knop afgewerkt en is goed binnen handbereik.

Opbergplekken

De zitdiepte van de banken is beperkt tot 32 cm, maar op de hoeken heb je een perfecte zit. Daardoor kun je met vijf personen (vier hoeken plus stuurstoel) comfortabel varen. De geteste Scherpel vlet had geen buiskap. Deze is standaard en bestaat uit twee delen, waarvan het voorste deel 2/3 van de boot bedekt. Het buizenframe is van aluminium. Aan boord zijn in totaal elf afsluitbare opbergplaatsen. Onder de dwarsbank is een mooie lade met ruimte voor flessen en glazen en verder is er in de boot nog een zestal schuiflades op rollagers. Deze zijn voorzien van magneetsluitingen en dat werkt prima. Er zijn drie kasten en verder kunnen grotere spullen worden opgeborgen onder het voor- en achterdek.

Sublieme afwerking

De afwerking van de Scherpel vlet is subliem. Alle houtwerk is prachtig geselecteerd, verwerkt en gelakt. Dat geeft de Scherpel vlet een buitengewoon rijke uitstraling. In allerhande details is de liefde voor het scheepsbouw ambacht af te lezen. Zoals de afwerking van de neus, de hartvormige ventilatieopeningen in de voor- en achterschotten, maar ook bijvoorbeeld aan de bevestiging van de koperen brandstofleiding en de gedraaide houten klos over de hydraulische stuurpomp. Zelfs de plekken waar niemand anders dan een botentester kijkt, zijn netjes gelakt en een lust voor het oog.

Degelijk

De inbouw van de motor is eveneens degelijk, al is aan het gebruikte isolatiemateriaal en de ouderwetse brandstofslangen met gevlochten metalen mantel wel te zien dat de geteste Scherpel vlet al een paar jaar oud is. Voor het overige lijkt het een splinternieuwe boot. De accu is niet onderhoudsvrij, maar de motor is goed en gemakkelijk voor onderhoud of reparatie te bereiken.

Veiligheid

De kuip is met 80 cm diepte veilig in verband met risico op overboord vallen bij het varen met kinderen. Alle mogelijke stoot- of verwondingsobjecten zijn prachtig rond afgewerkt, zodat ook op dit punt maximale veiligheid wordt geboden. Toch zijn er op de testvlet een paar kleine verbeterpunten: de accupolen moeten nog met rubberdoppen worden afgeschermd, er horen ISO 7840 brandstofslangen te worden gebruikt en er moet ook een blusvoorziening voor de motorruimte komen. Deze voorzieningen worden in verband met de CE regelgeving in de nieuwe vletten wel standaard ingebouwd.

Vaareigenschappen

Op de testdag was het in Loosdrecht aanvankelijk prachtig weer. Het eerste voorjaarszonnetje prikte nog aan de ogen en de temperatuur liep op tot vijftien graden. Er stond een zwakke tot matige Zuidoosten wind, die voor golven van pakweg dertig centimeter op de Plassen zorgde. Rond de Scherpel haven is begonnen met de manoeuvreertests. Met vier omwentelingen van het 45 cm grote stuurwiel wordt de hele roeruitslag gehaald en daarmee draait de vlet binnen de twee scheepslengtes. De koersvastheid, altijd een zwak punt van vletten met hun vlakke voorschip, blijkt bij deze boot met slechts 4 graden afwijking wél goed te zijn.

Roer

Achteruit varend heeft de kop van de boot de neiging om het wieleffect te volgen. Maar doordat het stuursysteem heel gevoelig is, kun je de richting genoeg compenseren. De minimaal gemeten snelheid is 2,3 knopen en dat is lekker langzaam, precies goed voor het tochtje door de slootjes op weg naar de Loosdrechtse Plassen. Daar aangekomen werd de gashandle opengezet en dan blijkt de neus van de boot wel de lucht in te gaan. Bij het overschrijden van de theoretische rompsnelheid (6,3 knopen) wordt een golf van pakweg één meter ontwikkeld en geeft de geluidsmeter 84 dB(A) aan. Dat vaart niet echt prettig en het is veel verstandiger om de snelheid te beperken tot 5 à 6 knopen, bij ongeveer 2600 toeren.

Relaxed

De hoogst gemeten snelheid is 7,2 knopen bij 3600 toeren. Als je volgas een bocht inzet blijft de boot volkomen vlak en draait de vlet binnen drie scheepslengtes. Maar zoals gezegd is het veel aangenamer om het toerental te beperken tot ongeveer 60 % van het maximum. Dan blijft de boot vlakker op het water, is het geluidsniveau goed (71 dB(A)) en houd je toch nog ruim vijf knopen relaxte snelheid over. Vanwege een gitzwarte lucht, die een dreigende wolkbreuk aankondigde, is de terugtocht naar de haven ondernomen. Want de Scherpel vlet is met negen laklagen wel goed beschermd, maar de bemanning had maar een enkel beschermend laagje van huis meegenomen.

Conclusie

Voor liefhebbers van mooie houten boten is de Scherpelvlet een voorbeeld van hoe het hoort. Constructie en afwerking zijn zowel degelijk als fraai en er is een oogverblindende aandacht voor details. De vaareigenschappen zijn goed, want het is een boot die volgzaam doet, wat door de stuurman wordt opgelegd. Dat moet ook wel, want met een dergelijk pronkstuk, wil je schade aan de boot natuurlijk tot elke prijs voorkomen.

Technische gegevens:

Geluidsmeting:

Deze testimpressie is vervaardigd in 2004 en kan eerder in een andere vorm zijn gepubliceerd in verschillende media.